يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ(269)
ترجمه آیت الله مکارم شیرازی
(خدا) دانش و حکمت را به هر کس بخواهد (و شايسته بداند) ميدهد، و به هر کس دانش داده شود، خير
فراواني داده شده است. و جز خردمندان، (اين حقايق را درک نميکنند، و) متذکر نميگردند.
ترجمه آیت الله انصاری
حکمت را به هر کس بخواهد مي دهد، و آنکه به او حکمت داده شود، بي ترديد او را خير فراواني داده اند، و جز صاحبان خرد، کسي متذکّر نمي شود.
ترجمه دکتر فولادوند
[خدا] به هر کس که بخواهد حکمت مىبخشد، و به هر کس حکمت داده شود، به يقين، خيرى فراوان داده شده است؛ و جز خردمندان، کسى پند نمىگيرد.
تفسیر نمونه
برترین نعمت هاى الهى
با توجه به آنچه در آیه قبل گذشت، که به هنگام انفاق، وسوسه هاى شیطانى دائر به فقر، و جذبه هاى رحمانى درباره مغفرت و فضل الهى، آدمى را به این سو و آن سو مى کشد، در آیه مورد بحث، سخن از حکمت و معرفت و دانش مى گوید; چرا که تنها حکمت است که مى تواند بین این دو کشش الهى و شیطانى فرق بگذارد، و انسان را به وادى مغفرت و فضل بکشاند، و از وسوسه هاى گمراه کننده ترس از فقر، برهاند.
یا به تعبیر دیگر، خداوند به بعضى از افراد بر اثر پاکى و جهاد با نفس، نوعى علم و بینش مى دهد که: آثار و فوائد اطاعت الهى و از جمله انفاق و نقش حیاتى آن در اجتماع را درک کند، و میان آن و وساوس شیطانى فرق بگذارد.
مى فرماید: خداوند دانش را به هر کس بخواهد (و شایسته بداند) مى دهد (یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ).
در تفسیر حکمت معانى زیادى ذکر شده از جمله معرفت و شناخت اسرار جهان هستى ، آگاهى از حقایق قرآن ، رسیدن به حق از نظر گفتار و عمل ، معرفت و شناسائى خدا و آن نور الهى که وسوسه هاى شیطانى را از الهامات الهى جدا مى سازد .
و ظاهر این است: حکمت یک معنى وسیعى دارد که تمام این امور، حتى نبوت را که بعضى از معانى آن شمرده اند شامل مى شود که آن نوعى از علم و آگاهى است، و در اصل از ماده حَکْم (بر وزن حرف) به معنى منع گرفته شده، و از آنجا که علم، دانش و تدبیر، انسان را از کارهاى خلاف باز مى دارد، به آن حکمت گفته اند.
بدیهى است، منظور از جمله مَنْ یَشاءُ: هر کس را که بخواهد این نیست که خداوند بدون هیچ علتى، حکمت و دانش را به این و آن مى دهد، بلکه اراده و مشیت خداوند، همه جا، با شایستگى هاى افراد آمیخته است، یعنى هر کس را شایسته ببیند، از این سرچشمه زلال حیاتبخش سیراب مى نماید، سپس مى فرماید: و هر کس که به او دانش داده شود، به او خیر فراوانى داده شده است (وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثیراً).
و به گفته آن حکیم: هر کس را که عقل دادى، چه ندادى؟ و هر کس را که عقل ندادى چه دادى ؟!
قابل توجه این که: بخشنده حکمت، خدا است در عین حال در این جمله نامى از او به میان نیامده، تنها مى فرماید: به هر کس حکمت داده شود خیر فراوانى داده شده است .
این تعبیر گویا، اشاره به این است که: دانش و حکمت ذاتاً خوب است از هر جا و از ناحیه هر که باشد، تفاوتى در نیکى آن نیست.
قابل توجه این که: در این جمله مى فرماید: به هر کس دانش و حکمت داده شد، خیر و برکت فراوان داده شده است، نه خیر مطلق ; زیرا خیر و سعادت مطلق، تنها در دانش نیست، بلکه دانش تنها یکى از عوامل مهم آن است.
و در پایان آیه مى فرماید: تنها خردمندان متذکر مى شوند (وَ ما یَذَّکَّرُ إِلاّ أُولُوا الأَلْبابِ).
تذکر به معنى یادآورى و نگاهدارى علوم و دانش ها در درون روح است.
و الباب جمع لُب به معنى مغز است و از آنجا که مغز هر چیز، بهترین و اساسى ترین قسمت آن است به عقل و خرد ، لُب گفته مى شود.
این جمله مى گوید: تنها صاحبان عقل و خرد، این حقایق را حفظ مى کنند و به یاد مى آورند و از آن بهره مند مى شوند، اگر چه، همه افراد (جز مجانین و دیوانگان) صاحب عقل اند اما أُولُوا الأَلْباب به همه آنها گفته نمى شود. بلکه منظور آنهایى هستند که عقل و خرد خود را به کار مى گیرند و در پرتو این چراغ پر فروغ، راه زندگى و سعادت را مى یابند.
این بحث را با سخن یکى از دانشمندان اسلامى، پایان مى دهیم (که احتمالاً این سخن را از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) شنیده است): گاه مى شود خداوند اراده عذاب و مجازات مردم روى زمین را مى کند، ولى هنگامى که بشنود معلمى به کودکان حکمت مى آموزد، به خاطر این عمل، عذاب را از آنها دور مى سازد .(1)
* * *
1 ـ تفسیر قرطبى ، جلد 2، صفحه 1138، ذیل آیه مورد بحث (جلد 3، صفحه 330، مؤسسة التاریخ العربى، طبع 1405 هـ ق) ـ سنن دارمى ، جلد 2، صفحات 438 و 439 (مطبعة الاعتدال، دمشق).